Bàn đàm phán đổ vỡ, chiến trường vẫn còn tiếng súng — Các cuộc đàm phán Mỹ-Iran kết thúc không thành công, tình hình Trung Đông lại thêm biến số

4月12日, tại khách sạn Serena Islamabad, Pakistan, cuộc đàm phán Mỹ-Iran được toàn cầu chú ý đã kết thúc sau khoảng 21 giờ kéo dài — không phải là một dấu chấm hết, mà là một dấu hỏi lớn. Phó Tổng thống Mỹ Vance đã tuyên bố tại cuộc họp báo rằng, Mỹ và Iran không thể đạt thỏa thuận, đoàn đại biểu Mỹ sẽ trở về nước. Trong khi đó, số người thiệt mạng ở Lebanon đã vượt quá 2000, eo biển Hormuz vẫn đang trong tầm kiểm soát chặt chẽ của Iran, lực lượng Houthi đã gửi đi những đe dọa mới ở hướng Biển Đỏ. Một cuộc đàm phán không có người chiến thắng kết thúc, thì những bí ẩn ở Trung Đông mới chỉ bắt đầu.

1. Trò chơi 21 giờ: Cuộc đàm phán Mỹ-Iran đổ vỡ

Sáng ngày 12 tháng 4 theo giờ địa phương, Phó Tổng thống Mỹ Vance đã tổ chức họp báo tại khách sạn Serena Islamabad, công bố kết quả cuối cùng của cuộc đàm phán. Vance cho biết, sau khoảng 21 giờ đàm phán, Mỹ và Iran vẫn chưa đạt được thỏa thuận. Hai bên đã tiến hành nhiều vòng “thảo luận thực chất”, nhưng cuối cùng không đạt được kết quả. Phía Mỹ đã rõ ràng đưa ra “đường đỏ” của mình cùng các điều kiện chấp nhận được và không chấp nhận được, trong khi phía Iran “lựa chọn không chấp nhận các điều khoản này”.

Vance thẳng thắn nói: “Chúng tôi đã tiến hành 21 giờ đàm phán, đã có nhiều cuộc thảo luận thực chất với người Iran. Đó là tin tốt. Tin xấu là chúng tôi chưa đạt được thỏa thuận. Tôi nghĩ điều này còn tồi tệ hơn đối với Iran so với Mỹ. Chúng tôi sẽ trở về Mỹ mà không có thỏa thuận nào.”

Yêu cầu cốt lõi của phía Mỹ chưa bao giờ thay đổi. Vance nhấn mạnh, Mỹ yêu cầu Iran không chỉ không phát triển vũ khí hạt nhân hiện tại, mà còn phải cam kết không có khả năng và công nghệ liên quan trong dài hạn, nhưng “chưa thấy rõ ý chí rõ ràng như vậy”. Ông nhấn mạnh, mục tiêu này là yêu cầu trung tâm trong đàm phán của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Vance cũng tiết lộ rằng, trong suốt khoảng 21 giờ đàm phán, phía Mỹ đã duy trì “liên lạc liên tục” với Tổng thống Trump và đội ngũ an ninh quốc gia, đồng thời đã đề xuất một phương án cuối cùng cho Iran, chờ phản hồi. Chính Trump trong suốt thời gian đàm phán cũng nói rằng, Mỹ và Iran có thể đạt thỏa thuận hoặc không, nhưng đối với ông “không có gì khác biệt”.

Tuy nhiên, phía Iran lại có câu chuyện hoàn toàn khác. Tổng thống Iran Raisi Phezhehqiang khi gọi điện thoại với Tổng thống Pháp Macron đã nói rằng, Iran đã tham gia nghiêm túc vào đàm phán Islamabad, thành công hay không phụ thuộc vào phía Mỹ. Một nguồn tin Iran còn nói rằng, do phía Mỹ đưa ra yêu cầu quá mức trong đàm phán, tiến trình đàm phán không đạt tiến triển thực chất, hai bên vẫn còn những bất đồng nghiêm trọng về quyền đi qua eo biển Hormuz và các vấn đề then chốt khác.

Lập trường cứng rắn của Iran xuyên suốt cuộc đàm phán. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Baghaei cho biết, trong quá trình đàm phán, Chủ tịch Quốc hội Iran Kalibaf và Bộ trưởng Ngoại giao Araghchi đã chuyển rõ ràng các quan điểm, yêu cầu của Iran dựa trên “kế hoạch 10 điểm”, bao gồm xác lập quyền kiểm soát eo biển Hormuz, yêu cầu “kẻ xâm lược” phải đền bù chiến tranh toàn bộ, giải ngân vô điều kiện các tài sản bị phong tỏa của Iran, và thực hiện ngừng bắn trong toàn bộ phạm vi địa lý của “Liên minh kháng chiến”. Phụ trách Ngoại giao Iran Lavanchi trước đó xác nhận, các bên đã đồng ý dựa trên “kế hoạch 10 điểm” của Iran làm cơ sở đàm phán — kế hoạch này bao gồm hiệp ước không xâm phạm lẫn nhau, công nhận quyền kiểm soát eo biển Hormuz của Iran, chấp nhận hoạt động làm giàu uranium của Iran.

Chính phủ Iran sau đó đã đăng tải trên mạng xã hội rằng, “mặc dù còn một số bất đồng, nhưng đàm phán sẽ tiếp tục”. Nhưng tuyên bố của Vance đã rõ ràng cho thấy, ít nhất trong giai đoạn này, phía Mỹ không có ý định tiếp tục đàm phán.

2. Lời “cảm ơn” của Vance và sự “không quan tâm” của Trump

Vance đã cảm ơn phía Pakistan về vai trò trung gian, nói rằng họ “làm rất tốt”, và đã cố gắng giúp hai bên Mỹ-Iran xích lại gần nhau, đạt được thỏa thuận. Ông cũng nhấn mạnh, việc đàm phán thất bại không phải do phía Pakistan.

Trong khi đó, Tổng thống Trump trong cuộc phỏng vấn tại Nhà Trắng nói rằng, đàm phán Mỹ-Iran tại Islamabad có thể thành công hoặc không, nhưng đối với ông “không có gì khác biệt”. Phát biểu này gửi đi một tín hiệu khá đáng chú ý: theo Trump, cuộc chơi ngoại giao trên bàn đàm phán dường như không quá quan trọng — điều quan trọng là eo biển Hormuz cuối cùng có mở hay không, chương trình hạt nhân của Iran có bị kiềm chế hay không, và rõ ràng ông không dự định hoàn toàn dựa vào đàm phán để giải quyết.

Trong khi đó, lãnh tụ tối cao Iran Khamenei trước đó đã đề xuất bằng văn bản “ba điểm”: kẻ xâm lược phải bồi thường thiệt hại; quản lý eo biển Hormuz sẽ bước sang giai đoạn mới; Iran tuyệt đối không từ bỏ quyền hợp pháp của mình, đồng thời xem tất cả các “Liên minh kháng chiến” trong khu vực là toàn thể. Lập trường này chưa từng thay đổi trong suốt quá trình đàm phán.

3. Ngoài bàn đàm phán: đạn bom vẫn còn nổ ở Lebanon

Trong khi các đại diện Mỹ-Iran tranh luận về các điều khoản trong phòng họp ở Islamabad, chiến tranh ở Lebanon vẫn còn đang cháy.

Theo số liệu ngày 11 tháng 4 của Bộ Y tế Lebanon, kể từ khi chiến tranh giữa Lebanon và Israel bùng phát trở lại vào ngày 2 tháng 3, các cuộc tấn công của Israel nhằm vào Lebanon đã khiến 2020 người thiệt mạng, 6436 người bị thương. Chỉ riêng trong cuộc không kích quy mô lớn ngày 8 tháng 4, đã có ít nhất 357 người chết, 1223 người bị thương, và do vẫn đang dọn dẹp đống đổ nát, số người thiệt mạng thực tế chưa thể xác định chính xác.

Điều đáng lo hơn là, kể từ khi Mỹ-Iran tuyên bố ngừng bắn đến sáng ngày 12 tháng 4, các cuộc không kích của Israel trong vòng 10 phút đã khiến ít nhất 300 dân thường thiệt mạng, trong đó có 120 trẻ em, 80 người cao tuổi, hơn 420 ngôi nhà bị phá hủy, buộc 3 bệnh viện và 27 phòng khám y tế phải đóng cửa hoàn toàn do bị oanh tạc. Theo báo cáo của Jinshi Data ngày 12 tháng 4, ngày thứ Bảy, Israel đã tiến hành một loạt cuộc không kích vào 5 thị trấn phía Nam Lebanon, khiến 19 người thiệt mạng.

Mặt khác, cuộc khủng hoảng nhân đạo ở Lebanon vẫn tiếp tục gia tăng. Hơn 1 triệu người Lebanon mất nhà cửa do các cuộc không kích của quân đội Israel, trong đó hơn 130.000 người đã được di dời đến các nơi trú ẩn do chính phủ chỉ định. Chính phủ Lebanon đã nhiều lần kêu gọi cộng đồng quốc tế can thiệp, nhưng các hoạt động quân sự của Israel vẫn tiếp tục. Đại sứ hai nước Lebanon và Israel tại Mỹ dự kiến sẽ gặp nhau lần đầu tiên vào ngày 14 tháng 4 tại Bộ Ngoại giao Mỹ để thảo luận về việc ngừng bắn, nhưng phía Israel đã rõ ràng từ chối đàm phán đình chiến với Hezbollah — chính là bên chiến đấu thực sự trong cuộc chiến này.

4. Eo biển Hormuz: qua lại dưới súng đạn

Thông tin về đổ vỡ của đàm phán lan truyền, tình hình eo biển Hormuz vẫn còn căng thẳng.

Theo hãng tin Fars của Iran ngày 11 tháng 4, dữ liệu từ trang theo dõi tàu thuyền “Giao thông hàng hải” cho thấy, hiện tại, việc tàu thuyền qua lại eo biển Hormuz vẫn rất hạn chế, tất cả các tàu đều đang trong sự giám sát trực tiếp của Iran. Cùng ngày, hãng tin Tasnim của Iran cũng đưa tin rằng, trong cuộc đàm phán Islamabad, phía Mỹ đã dùng “chiêu trò đòi hỏi vô lý” để cản trở tiến trình đạt thỏa thuận, eo biển Hormuz là một trong những vấn đề còn tồn đọng nghiêm trọng giữa hai bên.

Tờ Financial Times của Anh dẫn lời các nguồn tin thân cận cho biết, phía Iran từ chối chấp nhận đề xuất “quản lý chung” eo biển Hormuz của Mỹ, kiên quyết giữ quyền kiểm soát tuyến đường thủy chiến lược này, và yêu cầu có quyền thu phí qua lại tàu thuyền. Trước đó, đã có thông tin Iran muốn thu phí theo mức 1 USD mỗi thùng dầu, và phương thức thanh toán chỉ có thể là tiền mã hóa hoặc nhân dân tệ — yêu cầu này bị Tổng thống Trump phản đối mạnh mẽ.

Trong cuộc họp báo, dù không đề cập trực tiếp đến vấn đề eo biển, Vance nhấn mạnh rằng phía Mỹ “rất rõ ràng về ‘đường đỏ’ của mình”, rõ ràng thể hiện sẵn sàng nhượng bộ những vấn đề nào, không nhượng bộ những vấn đề nào. Rõ ràng, quyền kiểm soát eo biển Hormuz thuộc về phía Iran.

Dữ liệu hiện tại cho thấy, vẫn còn hàng trăm tàu thuyền bị mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư, trong đó có hơn 400 tàu chở dầu. Các hãng vận tải thường chọn vòng qua mũi Hảo Vọng để tránh, làm tăng chi phí vận chuyển khoảng 25%. Việc phục hồi chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu vẫn còn xa vời.

5. Lực lượng Houthi và mối đe dọa: Biển Đỏ có thể trở thành chiến trường thứ hai

Khi tin đồn đàm phán đổ vỡ lan rộng, và Israel tiếp tục tấn công Lebanon, mối đe dọa từ lực lượng Houthi ở Yemen đang chuyển từ cảnh báo thành hiện thực.

Lãnh đạo Houthi, Abdel Malek Houthi, đã rõ ràng nói rằng, việc Israel tiếp tục xâm lược Lebanon có thể dẫn đến chiến tranh toàn diện, và đã “hoàn toàn và cuối cùng ngăn chặn Israel và Mỹ sử dụng Biển Đỏ cho mục đích quân sự thù địch”. Người phát ngôn quân đội Houthi, Yahya Sareyah, trước đó tuyên bố rằng, trong vòng 24 giờ qua, Houthi đã lần thứ 3 sử dụng tên lửa và drone tấn công tàu sân bay Mỹ “Harry Truman” cùng các tàu chiến “kẻ thù” khác tại Biển Đỏ.

Mối đe dọa của Houthi liên quan trực tiếp đến tình hình Lebanon. Các nhà phân tích cho rằng, lực lượng Houthi đang liên kết các hoạt động quân sự của mình tại Biển Đỏ và eo biển Mãn-đơ với số phận của Hezbollah Lebanon. Nếu phong tỏa eo biển Mãn-đơ, cộng với việc eo biển Hormuz vẫn trong tầm kiểm soát chặt chẽ, chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu sẽ phải đối mặt với áp lực kép từ hai phía Đông Tây.

Hành trình vận chuyển qua Biển Đỏ chiếm khoảng 12% lượng thương mại toàn cầu. Một số hãng vận tải đã chọn vòng qua mũi Hảo Vọng do rủi ro an ninh tại Biển Đỏ, làm tăng thêm khoảng 15-20 ngày vận chuyển và gấp nhiều lần phí bảo hiểm thông thường. Nếu tình hình xấu đi, chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ phải chịu áp lực lớn hơn nữa.

6. Hóa đơn chiến tranh: Hơn 4400 sinh mạng đã mất

Dù cuối cùng đàm phán có thành công hay không, cái giá của cuộc chiến này đều không thể lấy lại.

Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới ngày 9 tháng 4, kể từ ngày 28 tháng 2, các cuộc tấn công quân sự quy mô lớn của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã khiến gần 2400 người thiệt mạng, hơn 32.000 người bị thương, và 3,2 triệu người phải di dời. Các hoạt động quân sự của Mỹ và Israel còn khiến Lebanon thiệt mạng hơn 1700 người, gần 6000 người bị thương, hơn 1 triệu người mất nhà cửa. Thêm vào đó, Israel đã có 24 người chết và hơn 7000 người bị thương, khiến tổng thiệt hại về sinh mạng của cuộc xung đột này vượt quá 4400 người, hơn 45.000 người bị thương, hơn 4,2 triệu người phải rời bỏ nhà cửa.

Trước đó, Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc, Volker Turk, đã chỉ trích rằng, Mỹ và Israel ngày càng tấn công vào các khu dân cư đông đúc của Iran, cố gắng phá hủy cơ sở hạ tầng dân dụng của Iran. Trong đó, các cuộc tấn công vào các cơ sở hạt nhân còn bị gọi là “hành động liều lĩnh không thể chấp nhận được”.

7. Những bí ẩn phía trước

Sau khi đàm phán đổ vỡ, tương lai của tình hình Trung Đông vẫn còn đầy bất định.

Đoàn đại biểu Mỹ sẽ trở về Mỹ, liệu Trump có hành động quân sự tiếp theo hay không vẫn là điều còn bỏ ngỏ. Iran tuyên bố “sẽ tiếp tục đàm phán”, nhưng tuyên bố của Vance cho thấy, ít nhất trong giai đoạn này, phía Mỹ không có ý định quay trở lại bàn đàm phán.

Các hoạt động quân sự của Israel tại Lebanon vẫn tiếp tục, triển vọng cuộc họp Mỹ-Lebanon dự kiến vào ngày 14 tháng 4 tại Bộ Ngoại giao Mỹ còn mơ hồ. Iran kiên quyết yêu cầu đưa việc ngừng bắn Lebanon vào trong khuôn khổ đàm phán, trong khi Mỹ lại khẳng định “không bao gồm Lebanon”. Sự khác biệt căn bản này chưa thể giải quyết trong đàm phán Islamabad, và có thể sẽ còn kéo dài trong tương lai.

Eo biển Hormuz vẫn trong tầm kiểm soát chặt chẽ của Iran, hàng trăm tàu thuyền vẫn bị mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư. Việc phục hồi hoạt động vận chuyển toàn cầu về mức trước chiến tranh có thể mất nhiều tháng.

Mối đe dọa từ lực lượng Houthi ở hướng Biển Đỏ vẫn đang gia tăng. Nếu cuộc chiến ở Lebanon tiếp tục mở rộng, Biển Đỏ và eo biển Mãn-đơ có thể trở thành “kho súng” mới của Trung Đông.

Kết luận: 21 giờ đàm phán, không thể xóa nhòa khoảng cách hàng chục năm giữa Mỹ và Iran. Vance nói “đây là tin xấu đối với Iran”, Iran nói “thành công hay không phụ thuộc vào phía Mỹ” — hai câu chuyện cách nhau chỉ một khoảng cách của eo biển Hormuz. Và ngoài bàn đàm phán, dưới đống đổ nát của Lebanon vẫn còn những thi thể mới, trong Vịnh Ba Tư vẫn còn tàu chờ qua lại, và trên Biển Đỏ, tàu sân bay Mỹ vẫn đối mặt với mối đe dọa từ tên lửa của Houthi. Cuộc chiến này không có người chiến thắng, nhưng kẻ thua cuộc đã quá nhiều. Đàm phán đổ vỡ không phải là điểm kết thúc, mà là khởi đầu của một vòng chơi mới.