Hiểu về lạm phát do đẩy chi phí và do cầu kéo: Cách cung và cầu thúc đẩy tăng giá

Lạm phát kiểm soát được công nhận rộng rãi là một chỉ số tích cực của tăng trưởng kinh tế. Các ngân hàng trung ương, bao gồm Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, cố ý đặt mục tiêu tỷ lệ lạm phát khoảng hai phần trăm hàng năm thông qua các khuôn khổ chính sách tiền tệ của họ. Tuy nhiên, các cơ chế kích hoạt lạm phát không phải lúc nào cũng giống nhau. Giá cả tăng trong nền kinh tế có thể do hai lực lượng kinh tế khác nhau: một là khi chi phí sản xuất tăng cao trong khi cầu vẫn giữ nguyên (đẩy giá lên), và hai là khi chi tiêu của người tiêu dùng vượt quá lượng hàng hóa có sẵn (kéo giá lên). Cả hai hiện tượng này đều bắt nguồn từ nguyên lý cơ bản của cân bằng cung cầu trong kinh tế.

Hạn chế về cung vs. Tăng cầu: Hiểu rõ hai loại lạm phát

Sự phân biệt giữa hai động lực lạm phát này trở nên cực kỳ quan trọng đối với các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư. Một loại xảy ra khi khả năng sản xuất hàng hóa bị hạn chế, trong khi loại kia xảy ra khi người tiêu dùng và doanh nghiệp đột nhiên muốn mua nhiều hơn so với số lượng hàng hóa hiện có. Hiểu rõ loại nào đang ảnh hưởng đến nền kinh tế giúp giải thích tại sao một số chính sách có thể hiệu quả trong một tình huống nhưng lại thất bại trong tình huống khác.

Khi Chi phí Sản xuất Đẩy Giá Lên

Loại lạm phát này xuất hiện khi các trở ngại ngăn cản các nhà cung cấp duy trì mức sản xuất phù hợp trong khi nhu cầu của người mua vẫn không đổi. Khi chi phí lao động tăng đột ngột hoặc chi phí nguyên liệu tăng do khan hiếm, các nhà sản xuất có ít hàng hóa hơn để cung cấp ra thị trường. Với cầu ổn định nhưng cung giảm, giá tự nhiên tăng lên. Nguyên nhân cơ bản không phải là sự hứng thú mua sắm tăng lên của người tiêu dùng—mà là khả năng sản xuất bị hạn chế buộc các nhà bán lẻ phải tính phí cao hơn để bù đắp chi phí tăng.

Các cú sốc bên ngoài thường kích hoạt cơ chế này. Thảm họa tự nhiên làm gián đoạn các nhà máy sản xuất, các sự kiện địa chính trị hạn chế tiếp cận nguồn lực, các hoạt động độc quyền hạn chế cung cấp, các quy định của chính phủ làm tăng chi phí tuân thủ, hoặc các biến động đột ngột về tỷ giá hối đoái đều có thể làm co lại nguồn cung trong khi cầu vẫn duy trì. Bất kỳ hoàn cảnh nào cản trở khả năng sản xuất đủ hàng tồn kho để đáp ứng nhu cầu khách hàng cuối cùng đều buộc giá phải tăng.

Ngành năng lượng cung cấp những ví dụ minh họa rõ ràng nhất. Khi các xung đột toàn cầu, thiên tai hoặc các quyết định chính sách làm giảm nguồn cung dầu mỏ, giá xăng dầu tăng mặc dù nhu cầu của người tiêu dùng vẫn ổn định. Các nhà máy lọc dầu cần dầu thô để sản xuất nhiên liệu; nếu không có đủ nguyên liệu đầu vào, họ phải tăng giá dù người lái xe vẫn cần xăng cho phương tiện của mình. Gần đây, một cuộc tấn công mạng khiến một đường ống khí đốt tự nhiên lớn bị tạm ngưng hoạt động, làm giảm nguồn cung và đẩy giá lên mặc dù nhu cầu sưởi ấm do thời tiết vẫn cao. Tương tự, khi các cơn bão gây thiệt hại cho các nhà máy lọc dầu, việc mất đi năng lực sản xuất buộc các cơ sở còn lại phải tăng giá vì nguồn dầu hạn chế, không đủ để sản xuất đủ nhiên liệu đáp ứng nhu cầu liên tục.

Hiệu Ứng Kéo Giá Bởi Tăng Cầu: Nhiều Tiền Đang Theo Đuổi Quá Ít Hàng Hóa

Một cơ chế lạm phát đối lập xảy ra khi tổng cầu—tổng số chi tiêu của tất cả người tiêu dùng và doanh nghiệp—tăng vọt so với nguồn cung có sẵn. Cơ chế này thường đi kèm với các giai đoạn mở rộng kinh tế. Khi các doanh nghiệp tuyển dụng và tỷ lệ việc làm tăng, người lao động có thu nhập cao hơn và chi tiêu nhiều hơn. Khi sức mua này gặp phải hạn chế về hàng tồn kho, cạnh tranh giữa các người mua đẩy giá lên. Các nhà kinh tế mô tả hiện tượng này bằng câu nói “quá nhiều đô la đuổi theo quá ít hàng hóa.”

Loại lạm phát này không chỉ giới hạn trong hàng tiêu dùng. Các gói kích thích của chính phủ bơm tiền vào lưu thông, hoặc môi trường lãi suất thấp khuyến khích vay mượn quá mức, cũng có thể thúc đẩy áp lực tăng giá dựa trên cầu trong toàn bộ nền kinh tế.

Ví Dụ Thực Tế: Hồi Phục Sau Đại Dịch

Đại dịch COVID-19 là một minh chứng toàn diện cho cơ chế lạm phát dựa trên cầu. Việc đóng cửa nền kinh tế toàn cầu từ tháng 3 năm 2020 đã làm giảm mạnh hoạt động kinh tế và việc làm. Tuy nhiên, quá trình phát triển và phân phối vaccine đã tăng tốc vào cuối năm 2020 và đầu năm 2021. Khi tỷ lệ tiêm chủng tăng và các hạn chế dần nới lỏng, nền kinh tế toàn cầu bắt đầu mở cửa nhanh chóng.

Sự phục hồi này tạo ra một đợt tăng cầu rõ rệt. Sau gần một năm hạn chế về nguồn cung, người tiêu dùng đổ xô mua các hàng hóa và dịch vụ trước đó bị hạn chế hoặc không có sẵn. Kho hàng cạn kiệt khi người mua tìm kiếm thực phẩm, đồ dùng gia đình và nhiên liệu cùng lúc. Sự tăng đột biến trong mua sắm này—chứ không phải mở rộng nguồn cung—đã kéo giá lên trên nhiều lĩnh vực.

Việc làm tăng theo đà phục hồi còn làm tăng áp lực chi tiêu. Người lao động trở lại văn phòng đẩy nhu cầu xăng dầu và giá cả tăng cao. Những người mong muốn đi lại sau thời gian phong tỏa kéo dài đã đẩy giá vé máy bay và khách sạn lên mức chưa từng có. Trong khi đó, môi trường lãi suất thấp kéo dài khiến chi phí vay mua nhà trở nên hấp dẫn, thúc đẩy hoạt động mua nhà. Nhưng do nguồn cung nhà ở không thể mở rộng nhanh chóng để đáp ứng nhu cầu, giá nhà tăng vọt. Nhu cầu xây dựng nhà mới đẩy giá gỗ và đồng cao kỷ lục. Vấn đề cốt lõi không phải là sản xuất trở nên bất khả thi—mà là mong muốn tiêu dùng vượt quá khả năng mở rộng nhanh chóng của nhà cung cấp.

Các Ngân Hàng Trung Ương Phản Ứng Khác Nhau

Việc nhận biết loại lạm phát đang diễn ra rất quan trọng đối với chính sách tiền tệ. Khi lạm phát dựa trên cầu chiếm ưu thế, các ngân hàng trung ương thường nâng lãi suất để làm giảm sức mua và giảm chi tiêu. Khi lạm phát do chi phí đẩy chiếm ưu thế, việc tăng lãi suất gặp phải một bài toán nan giải: chúng có thể làm giảm cầu nhưng không thể mở rộng nguồn cung bị hạn chế, có thể làm tình hình kinh tế xấu đi bằng cách làm tăng thất nghiệp trong khi giá vẫn cao.

Phân Biệt Các Cơ Chế

Sự khác biệt chính nằm ở nguyên nhân. Lạm phát do chi phí đẩy và lạm phát dựa trên cầu phản ánh các động lực cung cầu trái ngược nhau. Một xuất phát từ việc sản xuất không đủ, trong khi cái kia xuất phát từ cầu quá mức. Hầu hết các loại lạm phát trong thực tế đều có sự pha trộn của cả hai yếu tố, nhưng việc xác định yếu tố nào chiếm ưu thế giúp giải thích tại sao các can thiệp kinh tế cụ thể thành công hay thất bại. Hiểu rõ hai lực lượng lạm phát này cung cấp bối cảnh quan trọng để giải thích các tin tức kinh tế và dự đoán phản ứng chính sách.